اطلاعات زمینه ای
یکی از بیماری های خاموش اما آزار دهنده به خصوص در سنین میانسالی، پر کاری پاراتیروئید می باشد که متأسفانه تشخیص صحیح آن اغلب به تأخیر می افتد و بیمار با عوارض جبران ناپذیری دست به گریبان خواهد بود. تشخیص اولیه پر کاری پاراتیروئید با آزمایشات خون صورت می گیرد اما با توجه به اینکه چهار عدد غده پاراتیروئید در جلوی گردن در اطراف غده تیروئید قرار دارند، گاهی یافتن مکان دقیق غده درگیر مشکل می باشد که با انجام اسکن پاراتیروئید، مکان غده درگیر به خوبی شناسایی می شود. هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه عبارت است از افزایش تولید و رها شدن هورمون پاراتیروئید که سبب افزایش سطح کلسیم سرم و کاهش سطح فسفاتهای معدنی می شود. بیمار بدون علامت، غالبا از طریق غربالگریطی بررسی آزمایشات شیمی خون با روش اتوماتیک شناخته می شود. علت هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه در اکثر موارد (۸۵%-۸۰%)، آدنوم پرکار منفرد یا متعدد می باشد. هیپرپلازی چند یا همه غدد پاراتیروئید در ۱۵%-۱۲% موارد و کارسینوم پاراتیروئید فقط در ۳%-۱% موارد هیپرپاراتیروئیدیسم اتفاق می افتد. به طور کلی از نظر سنتی گرافی می توان پاراتیروئید بزرگتر از mg 500 را تشخیص داد. اخیرا پرتوداروی Tc-99m sestamibi، تشخیص غدد هیپرپلاستیک را میسر نموده است، اگرچه در مقایسه با تشخیص آدنوم، حساسیت آن کمتر می باشد.
فرآیند معمول انجام اسکن
برای انجام این اسکن ابتدا رادیو دارو به صورت وریدی تزریق می شود و در فواصل ۲۰ دقیقه، ۲ ساعت و گاهی ۴ ساعت از جلوی گردن و قفسه سینه بیمار تصویربرداری انجام می شود. گاهی لازم است اسکن تیروئید هم برای مقایسه با تصاویر اسکن پاراتیروئید انجام شود. همچنین گاهی به کار بردن روش SPECT برای افزایش دقت تشخیص ضرورت پیدا می کند.
کاربردهای شایع
الف) تعیین موقعیت بافت پرکار پاراتیروئید (آدنوم یا هیپرپلازی) در هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه. قبل از عمل جراحی می توان با پیدا کردن ضایعه و در نتیجه کوتاه نمودن زمان عمل به جراح کمک نمود.
ب) تعیین موقعیت بافت پرکار پاراتیروئید (معمولا آدنوم) در بیماران مبتلا به بیماری مزمن و یا عودکننده. بسیاری از این بیماران سابقه یک یا چند عمل جراحی دارند که از نظر تکنیکی، جراحی مجدد را دشوار می سازد. همچنین در این جمعیت از بیماران، وجود بافت نابجا بسیار شایع است و این اسکن شانس موفقیت جراحی را افزایش می دهد.
نحوه اجرا
لف) آمادگی بیمار
آمادگی خاصی لازم نیست. بیمار باید در صورتی که باردار است کارشناس را مطلع نماید
اطلاعات قبل از انجام آزمون
۱- مدرک مربوط به افزایش سطح کلسیم سرم و هورمون پاراتیروئید.
۲- نتیجه معاینه فیزیکی به خصوص لمس گردن.
۳- وجود بیماری تیروئید همراه به خصوص تیروئید ندولار.
۴- تجویز اخیر ترکیبات حاوی ید از جمله در مطالعات رادیوگرافیک (شامل سی تی اسکن، اوروگرافی وریدی) یا هورمون تیروئید، هنگامی که تصویربرداری تیروئید و تکنیک تفریقی بعد از آن انجام می شود.
۵- نتیجه سی تی اسکن یا اولتراسوند و سایر آزمایشات تشخیصی.
اطلاعات زمینه ای
تعیین جذب تیروئید عبارت است از اندازه گیری درصد مقدار دوز تجویزی ید رادیواکتیو که در تیروئید تجمع می یابد و در زمانهای انتخابی بعد از مصرف آن انجام می شود. همچنین با استفاده از Tc-99m پرتکنتات که به صورت وریدی تجویز می شود، جذب تیروئید را می توان با یک دوربین گاما تعیین کرد. در این آزمایش، افزایش هورمون تیروئید به علت پرکاری غده تیروئید و یا به دلایل دیگر مشخص می شود.
کاربردهای شایع
الف) کمک به تعیین مقدار ۱۳۱-I که برای درمان هیپرتیروئیدیسم ناشی از بیماری Grave’s یا گواتر ندولار سمی به بیماران تجویز می شود. جذب را باید در زمان نزدیک به درمان انجام داد.
ب) افتراق تیروئیدیت تحت حاد یا بدون درد و هیپرتیروئیدیسم ساختگی (factitious) از بیماری Grave’s و سایر اشکال هیپرتیروئیدیسم.
پ) کمک به تشخیص و تائید تشخیص هیپرتیروئیدیسم.
ت) اندازه گیری جذب در تشخیص هیپوتیروئیدیسم، ارزش محدودی دارد.
نحوه اجرا
الف) آمادگی بیمار
۱- اجتناب از مواد مداخله گر
تجمع ید رادیواکتیو در تیروئید تحت تاثیر عوامل متعددی قرار دارد. مانند:
الف) داروهایی شامل هورمون تیروئید و عوامل ضد تیروئیدی که بر محور هیپوفیز-تیروئید اثر می گذارند.
ب) غذای حاوی ید (مانند خرچنگ) و داروهای یددار (مانند کنتراست یددار، آمیودارون، بتادین)
اندازه گیری جذب را باید برای مدت زمان کافی و تا حذف تاثیر این مواد مداخله گر به تاخیر انداخت. گاهی اوقات ۱۰-۳ روز قبل از دادن ید رادیواکتیو، یک رژیم غذایی کم ید توصیه می شود.
۲- غذا با حجم زیاد می تواند جذب ید رادیواکتیو خوراکی را آهسته نموده و ممکن است با اندازه گیری جذب اولیه تداخل کند.
ب) اطلاعات قبل از انجام آزمون
۱- احتمال مصرف داروهای مداخله گر (مانند هورمون تیروئید، داروهای ضد تیروئید، داروهای حاوی ید)
۲- کنتراست یددار قبلی
۳- مصرف مواد غذایی غنی از ید
۴- اطلاعات آزمایشگاهی قبلی شامل نتایج آزمایشات عملکرد تیروئید
۵- حاملگی/ پرستاری بچه
برای کاهش دوز پرتوگیری پستان در زنان شیرده، باید مطالعه با ۱۳۱ I- را حداقل ۲ هفته به تاخیر انداخت. شیردهی باید پس از تجویز ۱۳۱ I- قطع شود، تا زمانیکه دوز پرتوگیری نوزاد کمتر از mSv 1 (mrem 100) باشد (برای این منظور می توانید با پزشک متخصص مرکز مشورت کنید).
۶- نتایج آزمایشات تصویربرداری قبلی تیروئید
۷- نتایج قبلی جذب تیروئید
۸- تجویز اخیر رادیونوکلئیدها
اطلاعات زمینه ای
تیروئید غده پروانه ای شکل در جلوی گردن است که وظیفه ساخت و ترشح هورمونهای تیروئید به نامهای T3 و T4را به عهده دارد. این هورمونها برروی عملکرد صحیح بسیاری اعضای بدن تاثیر دارند. بزرگ شدن غده تیروئید را گواتر می نامند که ممکن است ساده- سمی یا گره ای باشد. گره ها ممکن است یکی یا متعدد باشند. اکثر آنها خوش خیم بوده و تعدادی نیز بدخیم هستند. این اسکن جهت بررسی انواع اختلالات غده تیروئید انجام می گیرد. که در عرض ۳۰-۱۵ دقیقه بعد از تزریق وریدی m 99-Tc پرتکنتات یا ۲۴-۳ ساعت بعد از تجویز خوراکی ید رادیواکتیو به دست می آید. از طریق تصاویر بدست آمده می توان اندازه غده تیروئید، میزان برداشت آن در مقایسه با غدد بزاقی، بررسی گره های تیروئیدی و اختلالات عملکرد آن را ارزیابی نمود. مصرف برخی داروها مانند لوتیروکسین، لیوتیرونین و متی مازول می تواند بر روی اسکن تأثیر بگذارد لذا در صورت نیاز و با تشخیص پزشک، ممکن است نیاز به قطع این داروها باشد. با توجه به نمای اسکن، می توان بین گره های تیروئیدی پر کار (Hot) و یا کم کار (Cold) که نیاز به درمان های متفاوتی دارند، افتراق قایل شد. بررسی توده های گردنی با گسترش به قفسه سینه از دیگر کاربردهای عمده اسکن تیروئید با یُد ۱۳۱ است. در این روش، ۲۴ ساعت پس از تجویز مقادیر بسیار اندک یُد ۱۳۱، تصویربرداری از منطقه گردن و قفسه سینه انجام می شود و می توان بافت تیروئیدی گسترش یافته در قفسه سینه را تشخیص داد .دانستن نتیجه سونوگرافی نیز به تایید تشخیص کمک می کند.
کاربردهای شایع
۱) ارتباط ساختار عمومی غده تیروئید ( به طور مثال بزرگی ندولار یا منتشر) با عملکرد آن. این امر برای تشخیص بیماری Graves’ از گواتر ندولار سمی مفید می باشد، تمایزی که از نظر تعیین مقدار ۱۳۱ -I مورد نیاز برای درمان هیپرتیروئیدیسم اهمیت دارد.
ب) ارتباط معاینه تیروئید با یافته های سنتی گرافی برای تعیین میزان عملکرد در نواحی یا ندولهایی که از نظر بالینی مشخص شده اند.
۲) تعیین موقعیت بافت تیروئید نابجا (مانند زبانی) یا تشخیص این که آیا کیست مجرای تیروگلوسال مشکوک، تنها بافت تیروئید فونکسیونل موجود می باشد.
۳) ارزیابی یک توده گردنی یا زیر جناغی (substernal). با سنتی گرافی رادیونوکلئیدی می توان تاکید کرد که آیا توده، بافت تیروئید فونکسیونل می باشد.
۴) افتراق تیروئیدیت (بطور مثال تحت حاد یا خاموش silent””) و هیپرتیروئیدیسم ساختگیی (factitious) از بیماری Graves’ و سایر اشکال هیپرتیروئیدیسم.
نحوه اجرا
الف) آمادگی بیمار
اجتناب از مواد مداخله گر تجمع ید رادیواکتیو در تیروئید تحت تاثیر عوامل متعددی می باشد.
الف) داروهایی مانند هورمون تیروئید و عوامل ضد تیروئیدی که بر محور هیپوفیز-تیروئید تاثیر می گذارند.
ب) غذاهای یددار(مانند جلبک، خرچنگ) و داروهای حاوی ید (مانند کنتراست یددار، آمیودارون، بتادین).
به استثنای موارد خاص (بطور مثال برای تعیین اتونوم یا خودکار بودن یک گره)، سنتی گرافی تیروئید را برای حذف این فاکتورهای مداخله گرباید برای مدت زمان کافی به تاخیر انداخت.
ب) موقعیت بیمار
بیمار باید به صورت طاقباز یا وضعیت نشسته و گردن به صورت کشیده (extended) توسط بالشی که زیر شانه های بیمار گذاشته شده، قرار گیرد.
پ) اطلاعات قبل از انجام آزمون
۱- احتمال مصرف داروهای مداخله گر (مانند هورمون تیروئید، داروهای ضد تیروئیدی، داروهای حاوی ید)
۲- کنتراست یددار قبلی
۳- مصرف مواد غذایی غنی از ید
۴- اطلاعات آزمایشگاهی قبلی شامل نتایج آزمایشات عملکرد تیروئید
۵- بارداری / شیردهی / پرستاری بچه
۶- نتایج تصویربرداری قبلی تیروئید
۷- نتایج قبلی جذب تیروئید
۸- تجویز اخیر رادیونوکلئیدها